آلِ خَمیس، یا الخمیس، عشیرة عرب شیعی مذهب خوزستان که در روستاهای پیرامون رامهرمز، زندگی می‎کنند.
وجه تسمیه و خاستگاه: دربارة نام این عشیره، روایتها و اشاره‎هایی می‎توان یافت که پذیرش یا رد آنها جای تردید داد. یکی از روایتهای محلّی می‎گوید که این عشیره را از آن‎رو آل خَمیس نامیدند که از گردآمدن مردمان 5 روستا به وجود آمد. در روایت دیگر، این 5 روستا از 5 طایفة حُمِیدان (نیای بزرگ آل خمیس)، بنب‎رشید، زبید، آل بوعباد و احمدیّه پدید آمد. همچنین روایت مبهمی، آنان را به آل خمیسِ یمن وابسته می‎کند (تحقیقات محلّی). برخی نیز آل خمیس را به معنای پسران 5 تن گرفته‎اند (فیلد، 195). لاریمر نوشته است که می‎گویند با عشیرة معدان خویشاوندی دارند (II/107). افراد عشیره، خود را از عربهای دویش نجد عربستان می‎دانند که نخست به عراق و سپس به خوزستان کوچیده‎اند. برپایة روایتهای محلّی، حمیدان در حدود 300 سال پیش (ح 1100ق/1689م)، به چم منیع (نزدیک خلف آباد، رامشیر کنونی) آمد و نزد منیع به کار پرداخت. سپس بر اثر ابراز شجاعت از توجّه منیع برخوردار شد و مشیخت 5 روستا را به دست آورد و چندی بعد با دختر منیع ازدوج کرد. به این ترتیب کارش بالا گرفت و اقتداری به هم رساند؛ اما پیدایش یک عشیره دست کم به یکی دو نسل زمان نیازمند است، درحالیکه ما نام عشیرة آل خمیس را در رویدادهای 1111ق/1699م می‎یابیم. از این رو، روایت بازگو شده به صورت کنونی آن چندان پذیرفتنی نمی‎نماید.
زمینة تاریخی: آل خمیس در اواخر دوران صفویّه و در زمان حکومت مشعشعیان به خوزستان پای نهاد و گویا نخست در حُوَیزه ساکن شد. سپس همة افراد یا دست کم بخش بزرگی از ایشان به رامهرمز کوچیدند. در 1111ق/1699م، دربار صفوی سیّدفرج‎الله را از ولایت حویزه برکنار کرد و سیدهیبت عموی او را به جای نشاند، اما فرج‎الله به یاغیگری پرداخت و به یاری شیخ‎مانع، رئیس عشیرة منتفق، حویزه را محاصره کرد. سیدهیبت از عشایر آل کثیر و آل خمیس و آل فضول یاری گرفت و با او جنگید، اما شکست خود و گریخت (جزایری، 85؛ کسروی، تاریخ پانصد ساله، 89). از این پس بود که ردپای آل خمیس را در رامهرمز می‎یابیم. در بهار 1142ق/1729م، نادرشاه از راه فارس و کوه گیلویه به خوزستان آمد. فسایی نوشته است که او از رامهرمز گذشت و شیوخ ال خمیس را گوشمال داد (1/169). سپس به دورق و شوشتر رفت و ناصربن‎حُمِیدان را با چند شیخ‎عرب دیگر دستگیر کرد و ه خراسان فرستاد (جزایری، 113). با اینهمه، کارستن نیبور که در 1175-1181ق/1761-1767م، در خلیج‎فارس مسافرت می‎کرد، می‎گوید که آل خمیس در حویزه زندگی می‎کند. شاید این نکته از آنجا سرچشمه گرفته باشد که آل خمیس به رغم نوشتة فسایی (2/330) هنوز در یک جا مقیم نشده بود، به‎ویژه آنکه این عشیره در 1256ق/1840م، بار دیگر کوچ کرد. رویداد مهم دیگری که طی آن با نام آل خمیس برخورد می‎کنیم، آشوب 1167ق/1754م است که در آن، کشمکش میان محمّدرضاخان و سیّد فرج‎الله سراسر خوزستان را فرا گرفت و پای آل خمیس را به رویدادهای شوشتر و دزفول کشید (جزایری، 200-202).
در پی مرگ کریم‎خان‎زند (1193ق/1779م)، عشیرة کعب به تسخیر شهرهای مختلف خوزستان پرداخت و سیخ برکات، رامهرمز را گرفت و عشیرة آل خمیس را فرمانبر خود ساخت، امّا او در 1197ق/1783م کشته شد و شیخ‎غضبان رئیس تازه کعب بار دیگر به رامهرمز لشکر کشید و شیخ‎جراح، شیخ‎آل خمیس، ناگزیر خانواده و بزرگان عشیره را برای پوزش‎خواهی نزد وی فرستاد و به عنوان فرمانبر کعب در مقام ریاست باقی ماند (شویکی، نسخة خطی؛ عزاوی، 4/193٩. در این دوران، آل خمیس با بختیاریهای پیرو محمّدتقی‎خان‎چهارلنگ، کشمکش داشتند و رامهرمز در میان آنان دست به دست می‎شد. لایارد که در 1255ق/1839م در منطقة بختیاریها می‎گشت، از یورش عربهای پیرو پیخ سلطان‎بن‎مسلّط آل خمیس به رامهرمز و ایلات محمدتقی‎خان یاد کرده است (سپهر، 297، 298). شاید همین درگیریها افراد آل خمیس را واداشت تا در 1255ق/1839م به منطقة میان حویزه و کارون بکوچند (لاریمر، II/1018)؛ اما کوچ آنها نتیجه‎ای به بار نیاورد و به رغم آنکه آنان تا نزدیکیهای کوت عبدالله اهواز اهواز و سماعیلیّه پیشروی کردند. بر اثر جنگ با عربهایِ باویِ منطقة کارون ناجار شدند به رامهرمز واپس نشینند (تحقیقات محلّی).
در همین سال، منوچهرخان معتمدالدوله برای سرکوب محمدتقی‎خان به خوزستان لشکر کشید و او را دستگیر ساخت (سپهر، 508). سپس شیخ‎تامر آخرین شیخ نیرومند کعبیان فلاحیّه را نیز از این شهر بیرون راند و به این ترتیب عشایر آل خمیس، آل محسن و عربهای باوی از تابعیّت فلاحیه بیرون آمدند و مستقل شدند (کسروی، تاریخ پانصد ساله، 174). ظاهراً از این پس تا اواخر دوران پادشاهی ناصرالدین‎شاه قاجار به آرامش گذشت و عشیرة آل خمیس در پیرامون رامهرمز به استقبال زیست؛ اما رفته رفته حسینقلی‎خان‎ایلخانی والی پشتکوه در خوزستان رخنه کرد و از حدود دزفول تا رامهرمز به استقبال زیست؛ اما رفته رفته حسینقلی‎خان‎ایلخانی والی پشتکوه در خوزستان رخنه کرد و از حدود دزفول تا رامهرمز و اهواز به تاخت و تاز پرداخت. در این دوران اگرچه حکومت رامهرمز با شیخ‎جبارة آل خمیس بود، اما ظلّ‎السّلطان مالیات خوزستان را به استثنای خرّمشهر (محمَّرة آن روز) و عشایر شیخ‎خزعل ضمیمة مالیات بختیاریها کرد و به ایلخانی سپرد (کسروی، تاریخ پانصد ساله، 187؛ لاریمر، II/1018؛ نجم‎الملک، 55). این وضع باعث شد که گروهی از مردم عرب و غیرعرب خوزستان از بیداد ایلخانی به عراق بکوچند (نجم‎الملک، 24، 47) و نظام‎السّلطنة مافی که در 1299ق/1882م، به سامرّاء سفر کرده بود، برخی از این گریختگان را دیده بود که از راه جاشویی کشتی و باربری روزگار می‎گذراندند (1/76، 77). به این ترتیب، جمعیت آل خمیس در 1308ق/1891م تا 500‘1 تن کاهش یافت (بابن‎و هوسه، 97). سرانجام ظل‎السلطان در 1299ق/1882م ایلخانی را در اصفهان گشت و از آن پس شیوخ عرب مالیات خود را مستقیماً به حاکم خوزستان می‎پرداختند (کسروی، تاریخ پانصذ ساله، 188)؛ اما کشمکش آل خمیس و بختیاریها با قتل ایلخانی پایان نیافت. بابن‎و هوسه دو جهانگرد فرانسوی که در 1303ق/1886م در خوزستان سفر می‎کردند، نوشته‎اند که عربها پس از 3 سال جنگ، بختیاریها را از پیرامون رامهرمز رانده‎اند و شهر را از ان خود کرده‎اند و این وضع به ویرانی و تهی شدن شهر از سکنه انجامیده است (ص 94).
در زمان مظفرالدین‎شاه قاجار، خوزستان به صحنة کشمکش شیخ‎خزعل و بختیاریها تبدیل شد (کسروی، تاریخ پانصد ساله، 207) و اقتدار شیخ چنان بالا گرفت که در گیرودار جنبش مشروطیت، او همة شیوخ عرب همچون شیخ‎حویزه و شیخ‎خمیس و شیخ‎بنی طرف را برکنار کرد و هواخواهان خود را به جای آنان گماشت. با آغاز جنگ جهانی اوّل، شیخ‎خزعل به انگلیسیها پیوست، اما بسیاری از عشایر عرب به جانبداری از ترکان در برابر آنان ایستادگی کردند و انگلیسیها که از اوج گیری مخالفت در میان عشایر عرب کعب فلاحیّه، آل خمیس، بنب‎تمیم، بنب‎صالح و مناطق دیگر بیمناک شده بودند، از یاری دادن به شیخ‎خزعل برای سرکوب بیشتر عشایر به‎ویژه پس از خروج ترکان از خوزستان، فروگذار نکردند (سفیری، 52؛ کسروی، تاریخ پانصد ساله، 219) در واپسین سالهای پادشهای قاجار، شیخ‎خزعل نه تنها اختیار همة عشایر عرب و برخی از عشایر لر که مالیات همة شهرها و آبادیهای خوزستان را در تیول خود داشت و این وضع تا 1342ق/1924م، که بساط حکمرانی او برچیده شد، ادامه یافت.
وضع زندگی و تقسیمات عشیره: عشیرة آل خمیس از عشایری است که یکجانشین شدن آن به درازا کشید. فسایی می‎گوید: افراد این عشیره در سیاه چادر زندگی می‎کنند. لاریمر می‎نویسد که اغلب تیره‎های آل خمیس در کلبه‎های ساخته شده از نی روزگار می‎گذرانند و اینک باید آنان را بیشتر یکجانشین شمرد تا کوچ‎نشین (II/1018).
مرکز شیوخ آل خمیس در زمان اقتدارشان تل زرّینی، نزدیک عین‎البارده، بود (امام شوشتری، 205) که در آن دوران جمعیّت آل خمیس به 000‘10 تن می‎رسید؛ اما این جمعیت از آن پس دستخوش تغییرات فراوان شد. لاریمر شمار آنان را در حدود 500‘2 تن (II/1018) برآورد کرده است (بیش از 1326ق/1908م). هستة اصلی آل خمیس از بخشهای رِزِق (رزج) الصّفر، رِزِق‎السّلطان، جنام، منصور و زراغله تشکیل می‎شود که در روستاهای تل زرّینی (12 خانوار)، شوه بیت منصور (23 خانوار)، کوت‎شیخ (23 خانوار)، زراغلة بالا (6 خانوار) و زراغلة پایین (80 خانوار) زندگی می‎کنند.
افزون بر این، بخشهای دیگری نیز به عنوان وابسته، جزء عشیرة آل خمیس به شمار می‎ایند که عبارتند از بنب‎رشید، آل بوفتیله، آل بوعباد، احمدیّه زبید ضرّاعه، زهیریّه، بنب‎سعید (شامل حمید که به نوبة خود بیت دهو و آل عوفیه را در بر می‎گیرد)، آل حطّه، شیرعلیه و ره‎دار (این دو از عشایر کوه گیلویه هستند) و آل حیارات. اینان در روستاهای ابوطویج (27 خانوار)، چم منیع (11 خانوار)، رمیلة علیا (100 خانوار)، رمیلة سفلی (17 خانوار)، چم هاشم (20 خانوار)، رهدار سفلی (8 خانوار)، رهدار علیا (18 خانوار)، کندک (25 خانوار)، بیت حمید (40 خانوار)، صندلی قاسم (5 خانوار)، صندلی کنعان (60 خانوار)، تغلی آل بوفتیله (16 خانوار)، تغلی آ٫ بووعیاد (60 خانوار)، عریض (45 خانوار)، زراغلة بالا (6 خانوار)، زراغلة پایین (80 خانوار) و غویله ناقد (11 خانوار) زندگی می‎کنند. یادآوری می‎شود که همة اهالی این روستاها جزو عشیرة آل خمیس به شمار نمی‎آیند (برای بخش بندیهای عشیره، قس: لاریمر، II/1017, 1018). افراد عشیره عموماً از راه کشاورزی و دامداری و کارگری روزگار می‎گذرانند.

مآخذ: امام شوشتری، محمدعلی، تاریخ جغرافیایی خوزستان، تهران، امیرکبیر، 1331ش؛ بابن، سی و فردریک هوسه، سفرنامة جنوب ایران، ترجمة محمدحسن‎خان‎اعتماد‎السلطنه، به کوشش میرهاشم محدث، تهران، دنیای کتاب، 1363ش، صص 93-97؛ جزایری، عبدالله، تذکرة شوشتر، اهواز، صافی، 1328ش؛ جهادسازندگی، فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع استان خوزستان، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، 1363ش، صص 111-128؛ سپهر، عبدالحسین، تاریخ بختیاری، تهران، 1288ق، ص 516؛ سفیری، فلوریدا، پلیس جنوب ایران، ترجمة منصورة اتّحادیه و منصورة جعفری فشارکی، تهران، نشر تاریخ ایران، 1364ش؛ شویکی، علوان‎بن‎عبدالله، تاریخ کعب‎فی‎القبان والفلاحیه، خطی، نسخة موجود در خانوادة مؤلف در شادگان، جمـ ؛ عزّاوی، عبّاس، عشائرالعراق، بغداد، شرکه‎التّجاره والطباعه‎المحدوده، 1956م؛ فسایی، میرزاحسن، فارسنامة ناصری، تهران، سنایی، 1312ق؛ کسروی، احمد، تاریخ پانصد سالة خوزستان، تهران، گام ـ پایدار، 1356ش؛ همو، منشعشیان، تهران، سحر، 1356ش، صص 133-136؛ مافی، حسینقلی‎خان‎نظام‎السّلطنه، خاطرات و اسناد، به کوشش معصومة نظام مافی و دیگران، تهران، نشر تاریخ ایران، 1361ش؛ نجم‎الملک، عبدالغفّار، سفرنامة خوزستان، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، علمی، 1341ش، صص 39، 40، 77، 106، 140-147؛ نیز تحقیقات محلّی نگارنده در مرداد و شهریور ماه 1365ش؛ نیز: